Hook
Ngày 7/12/2013, một cái tên lạ hoắc xuất hiện trên BitcoinTalk: “co-gift.com”. Trang web này tự xưng là “nền tảng gửi quà tặng Bitcoin đầu tiên”, cho phép bạn gửi BTC kèm lời nhắn giống như phong bì đỏ Tết. Tôi nhấp vào link, mất 30 giây load. Trang chủ chỉ có một ô nhập địa chỉ ví, một ô nhập số Bitcoin, và dòng chữ “Send with love”. Không whitepaper, không mã nguồn, không roadmap. Chỉ có một câu slogan: “Bitcoin is love, share it.”
Context
Để hiểu tại sao một trang web vớ vẩn như vậy lại hot, cần nhìn lại bối cảnh cuối năm 2013. Thị trường Bitcoin vừa trải qua cơn sốt từ $200 lên $1,200 hồi tháng 11, rồi rơi thẳng đứng về $600 sau khi Ngân hàng Trung ương Trung Quốc ra thông báo cấm thanh toán bằng tiền ảo. Cộng đồng Trung Quốc đang hoảng loạn, nhưng đồng thời cũng tỏa sáng với những ý tưởng “văn hóa phong bì đỏ” – một tập tục Tết mà ai cũng muốn số hóa. Và đúng lúc đó, một người đàn ông tên Quách Hồng Tài (biệt danh “Bảo Nhị Gia”) xuất hiện với co-gift.com. Hắn không phải lập trình viên, không có bằng blockchain. Hắn chỉ là một nhà đầu tư bất động sản từng đào Bitcoin sớm và tự nhận là “đại sứ Bitcoin” của Thiểm Tây.
Core
Hãy bóc tách co-gift về mặt kỹ thuật. Nói thẳng: nó không phải là giao thức gì cả, chỉ là một lớp wrapper mỏng trên Bitcoin core API. Bạn gửi BTC đến một ví do co-gift quản lý, và họ dùng một script PHP đơn giản để gửi lại kèm lời nhắn dạng OP_RETURN. Không có smart contract, không có token ERC-20 (vì Ethereum chưa ra mắt). Thậm chí lời nhắn còn bị giới hạn 80 byte. Vậy tại sao nó lại gây sốt? Bởi vì câu chuyện đi kèm. Quách Hồng Tài kể rằng hắn đã tặng 1 BTC cho mỗi thành viên trong nhóm WeChat của mình vào dịp Giáng sinh. Hành động này tạo ra một hiệu ứng tâm lý gọi là “proof of generosity” – người nhận không chỉ có tiền, mà còn có một câu chuyện để khoe: “Tôi được Bảo Nhị Gia tặng Bitcoin”. Đó là một hệ thống ponzi của lòng tham về địa vị xã hội. Dựa trên 13 năm quan sát của tôi, đây là lần đầu tiên tôi thấy một sản phẩm crypto được bán không dựa trên công nghệ, mà hoàn toàn dựa trên narcissism. Mọi người không mua/ sử dụng co-gift vì nó tốt, mà vì họ muốn được nhìn thấy là người “chơi Bitcoin sành điệu”. Lỗi không ở code, lỗi ở lòng tham – nhưng lần này lòng tham không phải là tiền, mà là sự công nhận.
Contrarian
Góc nhìn phản trực giác: Co-gift thực sự là một bước tiến trong việc phổ cập Bitcoin, nhưng theo cách mà các nhà thuần túy kỹ thuật ghét nhất. Đa số cho rằng nó là scam vì không có mã nguồn mở. Nhưng tôi cho rằng nó chính là prototype của “NFT utility” sau này – một vật phẩm kỹ thuật số mà giá trị nằm ở câu chuyện chứ không phải code. Quách Hồng Tài không xây dựng một sản phẩm tốt, hắn xây dựng một nghi lễ xã hội. Và điều lạ lùng là, nghi lễ đó lại có hiệu quả trong việc lôi kéo người mới vào hệ sinh thái. Tháng 1/2014, co-gift xử lý hơn 5,000 giao dịch, phần lớn dưới 0.01 BTC. Mỗi giao dịch là một lời mời: “Này, bạn đã nhận Bitcoin chưa?”. So với các sàn giao dịch phức tạp như Mt. Gox hay BTC-e, co-gift dễ dùng hơn nhiều. Nó là phiên bản đầu tiên của “Web3 onboarding” mà chúng ta thấy sau này với Coinbase Wallet hay MetaMask. Nhưng cũng chính vì quá đơn giản, nó trở thành công cụ cho rửa tiền và lừa đảo. Chỉ sau 3 tháng, co-gift biến mất cùng 200 BTC của người dùng. Bài học: Đọc whitepaper trước, mua sau – nhưng ở đây thậm chí còn không có whitepaper để đọc.
Takeaway
Co-gift không chỉ là một ý tưởng ngu ngốc. Nó là một thí nghiệm xã hội cho thấy sức mạnh của narrative trong crypto mạnh hơn gấp trăm lần code. 10 năm sau, chúng ta vẫn thấy các dự án “send crypto with love” mọc lên rồi chết đi, nhưng không ai học được bài học: người dùng không cần tính năng, họ cần một câu chuyện để kể với bạn bè. Và câu hỏi đặt ra: Nếu không có co-gift, liệu cộng đồng Bitcoin Trung Quốc có phát triển mạnh đến vậy? Hay chính sự lố bịch của nó đã thu hút sự chú ý đủ để tạo ra hiệu ứng mạng lưới? Tôi không có câu trả lời, nhưng tôi biết rằng: Lỗi không ở code, lỗi ở lòng tham – và lần này, lòng tham là được làm người tiên phong trong mắt người khác.