Pakistan bước vào kỷ nguyên crypto hợp quy: Cơ hội và cạm bẫy từ chiến lược 'vừa đánh vừa xây'

Khi Dr Muhammad Athar Waheed – giám đốc chống khủng bố của FIA Pakistan – công bố thành lập Trung tâm Chỉ huy Quốc gia (NC3) chuyên điều tra tội phạm tiền mã hóa, ông không chỉ đơn thuần mở ra một phòng ban mới. Đó là tín hiệu rõ ràng nhất cho thấy Islamabad đã chính thức từ bỏ tư duy ‘cấm đoán mơ hồ’ để chuyển sang mô hình ‘quản lý song hành’: vừa trấn áp tội phạm bằng lực lượng điều tra chuyên trách, vừa xây dựng khung pháp lý cho tài sản kỹ thuật số thông qua Cơ quan Quản lý Tài sản Ảo Pakistan (PVARA). Sự kiện này, cùng với việc Ngân hàng Trung ương Pakistan (SBP) dỡ bỏ lệnh cấm giao dịch crypto qua hệ thống ngân hàng, tạo ra một bước ngoặt mang tính cấu trúc cho một trong những thị trường chấp nhận crypto nhanh nhất thế giới. Tuy nhiên, như tôi đã chỉ ra trong nhiều báo cáo về các thị trường mới nổi, con đường từ luật đến thực thi luôn đầy chông gai, và Pakistan có những trở ngại rất riêng – từ học thuyết tôn giáo đến năng lực điều tra yếu kém – có thể biến cơ hội thành cái bẫy. Bối cảnh vĩ mô đằng sau quyết định này rất rõ ràng. Theo Chainalysis Global Crypto Adoption Index 2024, Pakistan đứng thứ ba thế giới về tỷ lệ chấp nhận tiền mã hóa, chỉ sau Ấn Độ và Nigeria. Song song đó, áp lực từ Lực lượng Đặc nhiệm Tài chính (FATF) – tổ chức liên chính phủ chống rửa tiền – buộc Pakistan phải chứng minh năng lực giám sát dòng tiền số để được ra khỏi “danh sách xám” (grey list). Từng bị FATF cảnh báo nhiều lần vì hệ thống chống rửa tiền yếu kém, quốc gia Hồi giáo 240 triệu dân không còn lựa chọn nào khác ngoài việc hợp pháp hóa và kiểm soát. Tháng 3/2026, Quốc hội Pakistan thông qua Đạo luật Tài sản Ảo (Virtual Assets Act), chính thức trao cho PVARA quyền cấp phép và giám sát mọi hoạt động liên quan đến tài sản kỹ thuật số. Đây là văn bản pháp lý có hiệu lực cao nhất, vượt xa các thông tư hay nghị định tạm thời mà nhiều nước đang áp dụng. Điểm cốt lõi của chiến lược Pakistan nằm ở sự phân công rõ ràng giữa “cơ quan điều tra” (FIA) và “cơ quan quản lý” (PVARA). Về phía thực thi pháp luật, Trung tâm NC3 của FIA sẽ tập trung vào tội phạm sử dụng crypto – bao gồm rửa tiền, tài trợ khủng bố và lừa đảo. Dr Muhammad Athar Waheed kêu gọi các cơ quan khác như Cơ quan Chống Ma túy (ANF) và Ủy ban Quốc gia về Chống Rửa tiền (NCCIA) thành lập các đơn vị tương tự. Về phía quản lý thị trường, PVARA là cơ quan duy nhất được phép cấp phép cho các sàn giao dịch, ví, và các nhà cung cấp dịch vụ tài sản ảo. Điểm mấu chốt là Ngân hàng Trung ương Pakistan (SBP) đã dỡ bỏ lệnh cấm các ngân hàng thương mại cung cấp dịch vụ cho các công ty crypto – một rào cản lớn nhất trước đây khiến người dùng phải dùng kênh P2P không chính thức. Khi cánh cửa ngân hàng mở ra, dòng vốn hợp pháp có thể chảy vào các sàn giao dịch được cấp phép, giúp giảm chi phí giao dịch và rủi ro đối tác. Dữ liệu từ Chainalysis cho thấy Pakistan đã có một cộng đồng người dùng rất lớn, chủ yếu giao dịch qua P2P và các sàn quốc tế không có giấy phép địa phương. Tuy nhiên, tôi cho rằng con số thực tế có thể còn cao hơn nhiều nếu tính cả các giao dịch ngầm qua Telegram và WeChat. Với việc hợp pháp hóa, một lượng lớn người dùng có thể chuyển sang các nền tảng tuân thủ, từ đó tạo ra nhu cầu về dịch vụ KYC/AML, lưu ký, và các sản phẩm tài chính phi tập trung (DeFi) có kiểm soát. Đây là cơ hội trực tiếp cho các công ty phân tích blockchain như Chainalysis, TRM Labs – những bên sẽ cung cấp hạ tầng cho FIA và PVARA. Đồng thời, các sàn giao dịch có giấy phép – có thể là Binance, Coinbase hoặc các sàn địa phương – sẽ có lợi thế lớn trong việc chiếm lĩnh thị trường 240 triệu dân với tỷ lệ dân số trẻ cao. Tuy nhiên, góc nhìn phản trực giác mà tôi muốn nhấn mạnh nằm ở ba rủi ro ít được bàn đến. Thứ nhất, và quan trọng nhất, là rủi ro tôn giáo. Hồi giáo có những quy định nghiêm ngặt về lợi tức (riba) và cờ bạc (gharar). Các học giả Hồi giáo ở Pakistan vẫn chưa có phán quyết chính thức về tính hợp pháp (halal) của tiền mã hóa. Một fatwa (phán quyết tôn giáo) tiêu cực từ các trung tâm học thuật như Darul Uloom Karachi có thể khiến hàng triệu người dùng rời bỏ thị trường, bất chấp khung pháp lý nhà nước. Thứ hai, năng lực thực thi của FIA còn hạn chế. Các điều tra viên truyền thống hiếm khi có kiến thức về blockchain, và việc xây dựng đội ngũ chuyên trách từ con số không mất nhiều năm. Trong thời gian chờ đợi, tội phạm có thể lợi dụng sơ hở. Thứ ba, sự chồng chéo quyền lực giữa FIA, ANF, NCCIA và PVARA có thể tạo ra xung đột thẩm quyền, khiến các doanh nghiệp hợp quy phải đối mặt với nhiều cơ quan thanh tra khác nhau, làm tăng chi phí tuân thủ. Kết lại, Pakistan đang ở điểm khởi đầu của một hành trình dài. Việc thành lập NC3 và PVARA, cùng với việc mở cửa ngân hàng, là những bước đi có tầm nhìn chiến lược. Chúng tạo ra một khuôn khổ để crypto có thể phát triển minh bạch, thu hút vốn ngoại và thúc đẩy tài chính toàn diện. Nhưng như tôi từng chứng kiến ở nhiều thị trường mới nổi khác, sự khác biệt giữa một chính sách tốt trên giấy và thực thi hiệu quả thường là rất lớn. Nhà đầu tư thông minh sẽ không vội vã lao vào mà sẽ theo dõi ba tín hiệu: PVARA có cấp giấy phép đầu tiên cho sàn nào không, FIA có bắt giữ được một đường dây tội phạm crypto lớn không, và quan trọng nhất – các nhà lãnh đạo tôn giáo sẽ nói gì. Câu trả lời cho những câu hỏi đó sẽ quyết định Pakistan trở thành ‘Singapore của Nam Á’ hay một bài học về sự lãng phí cơ hội.