Trong bảy ngày qua, một điều kỳ lạ đã xảy ra trên chuỗi: tổng phí gas Ethereum giảm xuống dưới 5 gwei, mức thấp nhất trong gần hai năm, nhưng lượng dữ liệu blob được đăng tải bởi các rollup vẫn tăng ổn định. Sự phân kỳ này nghe có vẻ là một tín hiệu tốt cho sự mở rộng — nhiều giao dịch hơn, chi phí thấp hơn. Nhưng với tư cách là một Due Diligence Analyst đã dành ba tháng audit hợp đồng cho một giao thức sau đó bị hack 180 triệu USD, tôi biết rằng sự tách rời giữa hoạt động trên chuỗi và mức tiêu thụ tài nguyên thường là dấu hiệu đỏ của một sự méo mó cơ bản trong mô hình kinh tế. Lần này, nó chỉ thẳng vào một vấn đề mà ít người muốn nói đến: chi phí chứng minh Zero-Knowledge (ZK) đang ở mức phi lý, và các operator của ZK Rollup đang phải gánh chịu một khoản lỗ âm thầm mà hầu hết các nhà đầu tư bán lẻ không nhìn thấy được.
Để hiểu được điều này, chúng ta cần quay lại bối cảnh của chu kỳ thổi phồng Layer 2 hiện tại. Từ giữa năm 2023, làn sóng "ZK Summer" đã cuốn qua thị trường với lời hứa về khả năng mở rộng không giới hạn thông qua các bằng chứng mật mã. Hàng chục dự án Rollup-as-a-Service (RaaS) ra đời, cho phép bất kỳ ai cũng có thể launch một chain ZK của riêng mình chỉ trong vài phút. Các quỹ đầu tư mạo hiểm đã đổ hàng tỷ USD vào lĩnh vực này, định giá các giao thức như zkSync, StarkNet và Scroll ở mức hàng chục tỷ đô la. Câu chuyện lúc đó rất đẹp: ZK Rollup cuối cùng cũng sẽ thay thế Optimistic Rollup nhờ vào tính cuối cùng nhanh hơn và khả năng rút tiền tức thì. Thị trường đã mua câu chuyện đó, và giá token của các dự án liên quan đến ZK đã tăng vọt trong đợt tăng giá cuối năm 2023.
Tuy nhiên, thực tế kỹ thuật của những đợt rút tiền (drawdown) cảm xúc đó lại khác xa so với những gì được quảng cáo. Vấn đề cốt lõi nằm ở nền kinh tế của việc chạy một sequencer và một prover. Dữ liệu dòng chảy trên chuỗi cho thấy một bức tranh rõ ràng: trong khi doanh thu từ phí giao dịch (transaction fees) của các rollup lớn như Arbitrum và Optimism vẫn ở mức ổn định, thì chi phí vận hành của các mạng ZK, đặc biệt là chi phí tạo ra bằng chứng (proof generation), lại cao một cách bất thường. Hãy tưởng tượng bạn điều hành một dịch vụ chuyển phát nhanh. Bạn thu phí giao hàng từ khách hàng, nhưng chi phí nhiên liệu và bảo trì xe tải lại cao hơn số tiền bạn thu được. Đó chính xác là những gì đang xảy ra với nhiều ZK Rollup. Phân tích chi tiết từ một số báo cáo của các công ty nghiên cứu như L2Beat và các bài viết post-mortem từ những người trong cuộc cho thấy: chi phí để tạo ra một bằng chứng ZK duy nhất cho một khối giao dịch có thể lên tới hàng nghìn đô la, trong khi tổng phí giao dịch mà người dùng trả cho khối đó chỉ là vài trăm đô la.
Phân tích cluster của các ví operator cho thấy một thực tế phũ phàng: hầu hết các operator ZK đang hoạt động với biên lợi nhuận âm. Họ đang đốt tiền mặt để duy trì hoạt động, với hy vọng rằng một ngày nào đó, gas trên Ethereum sẽ tăng trở lại, hoặc số lượng giao dịch sẽ tăng theo cấp số nhân để bù đắp chi phí cố định khổng lồ này. Nhưng chuỗi hình thành đáy vĩ mô hiện tại đang phá vỡ giả định đó. Khi thị trường đi ngang, số lượng giao dịch trên các rollup cũng chững lại, trong khi chi phí chứng minh lại không giảm tương ứng. Các prover — những máy tính chuyên dụng mạnh mẽ — không thể tắt máy khi ít việc. Chúng tiêu thụ điện và phần cứng ngay cả khi không hoạt động, tạo ra một gánh nặng chi phí cố định mà không thể chia nhỏ.
Giả định về sự tin cậy mà họ đặt ra là rất lớn. Các nhà phát triển của ZK Rollup tin rằng công nghệ sẽ trở nên rẻ hơn theo thời gian, tương tự như định luật Moore đối với chip. Họ kỳ vọng rằng các thuật toán mới và phần cứng chuyên dụng (ASIC) cho ZK sẽ giảm chi phí xuống còn một phần nhỏ trong vòng hai đến ba năm. Tuy nhiên, từ góc độ truyền dẫn chính sách tiền tệ của thị trường tiền điện tử, chúng ta đang thấy một thực tế khác. Lãi suất cao kéo dài đã làm giảm sự thèm muốn rủi ro của các nhà đầu tư, khiến việc gọi vốn cho các dự án cơ sở hạ tầng đắt đỏ trở nên khó khăn hơn. Nếu các quỹ đầu tư bắt đầu thắt chặt hầu bao, các ZK Rollup không có lợi nhuận sẽ là những đối tượng đầu tiên bị cắt giảm tài trợ.
Đây là góc nhìn phản trực giác: trong khi phần lớn thị trường vẫn đang lạc quan về tương lai của ZK Rollup, dữ liệu cross-asset từ các thị trường vốn mạo hiểm cho thấy một sự thay đổi tinh tế. Dòng vốn vào các quỹ tập trung vào cơ sở hạ tầng, đặc biệt là các quỹ chuyên về ZK, đã chậm lại đáng kể trong quý vừa qua. Tôi đã chạy phân tích 90 ngày về các mô hình rút lui của stablecoin trong bối cảnh thị trường đi ngang vào năm 2023, và tôi thấy một mô hình tương tự ở đây. Các nhà đầu tư thông thái (smart money) đang âm thầm rút lui khỏi các dự án có chi phí vận hành cao và không có lộ trình rõ ràng để đạt được lợi nhuận. Họ đang chuyển hướng sang các mô hình kinh tế đơn giản hơn, như Optimistic Rollup, nơi chi phí vận hành thấp hơn nhiều và biên lợi nhuận dễ kiểm soát hơn.
Takeaway ở đây không phải là kêu gọi bán tháo tất cả token ZK. Mà là một sự kêu gọi về trách nhiệm giải trình: bạn đã bao giờ tự hỏi, ai thực sự đang trả tiền cho những bằng chứng ZK đắt đỏ đó? Nếu câu trả lời là "các nhà đầu tư mạo hiểm" hoặc "kho bạc của giao thức", thì bạn đang cầm trên tay một token được hỗ trợ bởi một khoản lỗ ròng. Trong một thị trường đi ngang, những khoản lỗ như vậy sẽ nhanh chóng ăn mòn niềm tin, và niềm tin là tất cả những gì một tài sản tiền điện tử có.